“ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ 1922-2022: ΚΥΜΑΤΑ ΠΡΟΣΦΥΓΙΑΣ – ΚΡΑΜΑΤΑ ΜΝΗΜΗΣ”

Ειρήνη – Μαργαρίτα Τζεμοπούλου Ιωάννα Αξιώτη -Έλενα Ζιάβρα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο Δήμος Θεσσαλονίκης και το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης εγκαινίασαν στις 10/9/2022 την επετειακή έκθεση για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή με τίτλο, 1922-2022: ΚΥΜΑΤΑ ΠΡΟΣΦΥΓΙΑΣ – ΚΡΑΜΑΤΑ ΜΝΗΜΗΣ.

Η επετειακή έκθεση ήταν περιοδικού χαρακτήρα και σχεδιάστηκε από μια διεπιστημονική ομάδα μουσειολόγων, σε συνεργασία με πολλούς και σημαντικούς συλλόγους της Θεσσαλονίκης αλλά και της Βόρειας Ελλάδας.Βασική μας πρόθεση ήταν να προσεγγιστούν τα γεγονότα της μικρασιατικής καταστροφής μέσα από τα ιστορικά κειμήλια και τις προφορικές μαρτυρίες, που συλλέχθηκαν από την ομάδα των μουσειολόγων για την συγκεκριμένη έκθεση. Τα κειμήλια, όπως και οι μαρτυρίες, λειτούργησαν ως μέσα ανάσυρσης της μνήμης των γεγονότων της Μικρασιατικής καταστροφής και της προσφυγιάς και μας οδήγησαν στα στάδια της προσφυγικής εποποιίας και στη διαμόρφωση του νέου πολιτισμικού κράματος της Ελλάδας.

Η έκθεση διαρθρώθηκε σε τρια βασικά μέρη, που αντιστοιχούσαν στις τρεις βασικές ιστορικές φάσεις των γεγονότων του 1922. Το πρώτο μέρος ήταν αφιερωμένο στην εκστρατεία που οδήγησε στην αρχή του τέλους για την καθ ́ημας Ανατολή και παρουσιάζονταν κειμήλια από το μικρασιατικό μέτωπο (εξαρτήματα στρατιωτικών στολών, οβίδα, καρτ – ποσταλ κ.α.). Στο δεύτερο μέρος παρουσιαζόταν η μετάβαση, το ταξίδι από την πατρίδα, στη νέα πατρίδα. Σε αυτή την ενότητα, ως εκθέματα λειτούργησαν αντικείμενα χρηστικής αλλά και συναισθηματικής αξίας, που έριχναν φως στις τελευταίες στιγμές των προσφύγων πριν το οριστικό ξεριζωμό καθώς αποκάλυπταν το τι επέλεξαν να πάρουν μαζί τους στο ταξίδι της προσφυγιάς (κλειδιά σπιτιών, ένας αργαλειός, μια παιδική κούκλα, κοσμήματα κ.α.). Τέλος, στο τρίτο και τελευταίο μέρος της έκθεσης παρουσιαζόταν η εγκατάσταση των προσφύγων στη νέα τους πατρίδα, η σταδιακή ενσωμάτωσή τους, καθώς και η πολιτισμική τους συνεισφορά στον πολιτισμό της Ελλάδας (Έγγραφα της ΕΑΠ, αγροτικά εργαλεία, φωτογραφικό υλικό με υποδομές, προσωρινές και μόνιμες προσφυγικές εγκαταστάσεις, χάρτες με την ανάπτυξη των προσφυγικών συνοικισμών, η μουσική, η κουζίνα κ.α.)

Στις παραπάνω εκθεσιακές ενότητες, που προέκυψαν από την συλλογή του υλικού που συγκεντρώθηκε για τις ανάγκες της συγκεκριμένης έκθεσης, συμπεριλήφθηκαν σημαντικά ιστορικά κειμήλια που ανήκαν σε προσωπικά αντικείμενα προσφύγων. Πολλά από αυτά δε, ανήκαν σε γυναίκες, που ήλθαν ως προσφυγοπούλες από τις περιοχές της Μικράς Ασίας και είτε οι ίδιες, είτε οι οικογένειες τους τα δώρισαν ή τα παραχώρησαν σε προσφυγικούς συλλόγους, με την ελπίδα πως οι σύλλογοι θα διαφυλάξουν την μνήμη και θα την κρατήσουν ζωντανή. Με αφορμή την επετειακή έκθεση “1922 – 2022: Κύματα προσφυγιάς – κράματα μνήμης” και την τιμητική εκδήλωση της GEA, “Γυναίκες της Μικρασίας: ένα ταξίδι από το χθές στο σήμερα”, αναζητούμε την παρουσία των γυναικών στην έκθεσή μας εστιάζοντας σε κειμήλια που ανήκαν αποκλειστικά σε γυναίκες και μαρτυρούν το βίωμα της προσφυγιάς και της ενσωμάτωσής του γυναικείου στοιχείου που επέζησε των ιστορικών γεγονότων της Μικρασιατικής Καταστροφής.

ΕΚΘΕΜΑΤΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Έκθεμα 1ο : η κομμένη κοτσίδα

Η κομμένη κοτσίδα ανήκε στην νεαρή προσφυγοπούλα Βαρβάρα Σισμανίδου. Της την έκοψαν στο λοιμοκαθαρτήριο όταν έφτασε πρόσφυγας στην Θεσσαλονίκη από το Ικόνιο, το 1924. Η ίδια σε μαρτυρία που έδωσε στην κόρη της, στην οποία και άφησε την κοτσίδα της ως ενθύμιο αυτής της τραυματικής στιγμής της ζωής της, είπε:

Αχ παιδάκι μου αν με έβλεπαν που έσκυψα να την πάρωθα μ’ έκοβαν τα χέριαΈραψα και τα κορδελάκια για να την δένω στα κοντά μου μαλλιά κάτω απτην μαντήλα” (Συλλογή Μουσείου Προσφυγικού Ελληνισμού Καβάλας)

 

Κομμένη Κοτσίδα, 1924 – παραχώρηση Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού Καβάλας

Η κομμένη κοτσίδα αποτελεί μάρτυρας της άρρηκτα συνδεδεμένης εικόνας της γυναίκας με τα μακριά της μαλλιά. Η Βαρβάρα Σισμανίδου, όταν έφτασε, ως προσφυγοπούλα, το 1924 από το Ικόνιο στην Ελλάδα, βίωσε την τραυματική εμπειρία των λοιμοκαθαρτηρίων. Για υγειονομικούς λόγους, οι πρόσφυγες με την έλευσή τους στην Ελλάδα έμπαιναν σε καραντίνα, τα ρούχα τους περνούσαν από κλίβανο και τα μαλλιά του κουρεύονταν γουλί, για τις ψείρες. Η εικόνα τους άλλαζε δραματικά. Ειδικά

για τις γυναίκες η εμπειρία ήταν ακόμα πιο τραυματική καθώς για την κοινωνία της εποχής, τα μακριά, πλούσια μαλλιά τους ήταν η αρχοντιά τους (η σύνδεση των μακριών μαλλιών με τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα εντοπίζεται ήδη από την αρχαιότητα, όπου μόνο οι σκλάβες συνήθιζαν να έχουν κοντά μαλλιά) και βασικό στοιχείο της εικόνας και της ταυτότητάς τους.

Επιπρόσθετα, τα κοντοκουρεμένα μαλλιά πρόδιδαν την προσφυγική κατάσταση των ξεριζωμένων από τη Μικρά Ασία ανθρώπων. Αυτό το γεγονός τους καθιστούσε ευάλωτους στην εκμετάλλευση και τον χλευασμό από τους ντόπιους. Αυτή την αγωνία προδίδει και η κίνηση της τότε μικρής Βαρβάρας, όπως διαπιστώνουμε από την προφορική της μαρτυρία, να σκύψει στα κρυφά, να πάρει την κομμένη της κοτσίδα, να της δέσει μια κορδέλα στην άκρη, ώστε να τη φοράει κάτω από το μαντήλι της. Πρόκειται για την αγωνία της να διατηρήσει την εικόνα της, την ταυτότητά της και να αποφύγει του χλευασμού των γηγενών που σε περιπτώσεις έφταναν να κακοχαρακτηρίζουν χυδαία τις γυναίκες πρόσφυγες ως ελαφρών ηθών, που έφτασαν στην Ελλάδα μόνες, χωρίς τους άντρες τους, χωρίς αδέρφια και γονείς.

Όμως, ποια είναι η σημασία της μακριάς κόμης στην εικόνα των γυναικών;

Η διαμόρφωση της ταυτότητας των ανθρώπων επηρεάζεται και αποκαλύπτεται μέσα από διάφορους παράγοντες. Το τι ρούχα φοράμε, τι φαγητό τρώμε, τι δραστηριότητες επιλέγουμε να κάνουμε στον ελεύθερο μας χρόνο. Ανέκαθεν, η κοινωνία με τους κανόνες και τις νόρμες της καθορίζει τι από όλα αυτά θεωρείται αποδεκτό ή μη. Για παράδειγμα, ιστορικά, η μόδα εξυπηρετεί, μεταξύ άλλων, το ρόλο της ανάδειξης του φύλου αυτού που το φοράει, αλλά επίσης μας δίνει πληροφορίες και για την κοινωνικο-οικονομική τάξη του ατόμου, τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις κ.α. Στο τέλος όμως, η κοινωνία είναι αυτή που θα καθορίσει το εάν το ντύσιμο του ατόμου είναι αποδεκτό ή όχι.

Η εξωτερική εμφάνιση του ατόμου συχνά μας δίνει πληροφορίες για τα ιδανικά, τις αξίες και τις πεποιθήσεις του. Μερικές φορές όμως, στερεότυπα και ταμπού που συνδέονται με την εξωτερική εμφάνιση, έχουν ως αποτέλεσμα η διαφορετική, μη κοινά αποδεκτή εμφάνιση να αποτελεί αιτία περιθωριοποιησης.

Τα μακριά πλούσια μαλλιά, για παράδειγμα, αποτελούν ένα τέτοιο χαρακτηριστικό εξωτερικής εμφάνισης, το οποίο στερεοτυπικά έχει συνδεθεί με τις γυναίκες και τη θηλυκότητα. Ακόμα και το χρώμα των μαλλιών συχνά έχει αποτελέσει πεδίο στερεοτυπικών – σεξιστικών πεποιθήσεων. Το ίδιο ισχύει και με το μήκος των μαλλιών. Τα μακριά, πλούσια μαλλιά θεωρούνται κατεξοχήν στοιχείο θηλυκότητας και ομορφιάς, ενώ τα κοντά μαλλιά ανδρικό χαρακτηριστικό. Κατ ́επέκταση λοιπόν μια γυναίκα με κοντά μαλλιά θεωρείται πιο ανδροπρεπής, μη αποδεκτό από πιο παραδοσιακές και στερεοτυπικά δομημένες κοινωνίες. Η γυναίκα με κοντά μαλλιά “χάνει τη δύναμή» της, διότι σύμφωνα με στερεοτυπικά κριτήρια η δύναμή της είναι η θηλυκότητά της, η οποία εκφράζεται αποκλειστικά και μόνο από τα συμβατικά “γυναικεία” χαρακτηριστικά, όπως είναι και τα μακριά μαλλιά. Κατά συνέπεια, γυναίκες με κοντά μαλλιά γίνονται πιο εύκολα στόχος σχολιασμού και περιθωριοποίησης, καθώς δεν είναι αποδεκτές από το κοινωνικό σύνολο.

Έκθεμα 2ο – Ο προσφυγικός Φοίνιξ

Με την έλευση των προσφύγων το κράτος είχε να διαχειριστεί το δυσβάσταχτο βάρος του προσφυγικού ζητήματος. Η περίθαλψη και η αποκατάσταση των προσφύγων αποτελούσαν από τις βασικές προτεραιότητες. Ανάμεσα στα ζητήματα που κλήθηκε να βρει λύση το κράτος ήταν και η εξασφάλιση των χιλιάδων ορφανών παιδιών. Σε βασικούς τομείς αρωγής, όπως η περισυλλογή και ανατροφή των ορφανών και η σίτιση, οι κρατικές υπηρεσίες είχαν την υποστήριξη ημικρατικών και μη κρατικών φορέων. Επικουρικά την προσπάθεια αυτή ενίσχυαν και φιλανθρωπικά ιδρύματα, οργανώσεις και σωματεία.

 

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ.Εγκαίνια συσσιτίου του φιλανθρωπικού σωματείου «Προσφυγικός Φοίνικας», σε κάποιο συνοικισμό της Θεσσαλονίκης. Απεικονίζονται παιδιά που σιτίζονται και μέλη του σωματείου – παραχώρηση υλικού ΙΑΠΕ και ΚΙΘ.

Τον Ιανουάριο του 1924, ένα από αυτά τα σωματεία, που συνέβαλαν στην αποκατάσταση των προσφύγων, ιδρύεται με το όνομα “Προσφυγικός Φοίνιξ”, στο οποίο συμμετείχαν γυναίκες διαφόρων ηλικιών, πρόσφυγες και οι ίδιες, αλλά και από τη Θεσσαλονίκη. Με σθεναρή πίστη στο εγχείρημα του σωματείου, δηλαδή “τη διανομή θρεπτικού φαγητού εις όλους τους έχοντας ανάγκην πρόσφυγας και εντοπίους”, εξυπηρετήθηκαν στο πρώτο συσσίτιο οι ανάγκες 113 προσφύγων σε ένα παράπηγμα της Αγίας Σοφίας. Μέσα σε λίγα χρόνια οι μερίδες φαγητού του Προσφυγικού Φοίνικα ξεπέρασαν τις 1300 την ημέρα. Το σωματείο επιχείρησε να κινητοποιήσει αρχές και θεσμούς της πόλης, αλλά και την ομογένεια, φέρνοντας στο επίκεντρο το κοινωνικό αίτημα για τη στήριξη των άπορων προσφύγων. Σταθμός ήταν η καθιέρωση του Λαχείου υπέρ του Φοίνικα, όπως και πλήθος υποστηρικτικών καλλιτεχνικών εκδηλώσεων, με τις αδελφές Καλουτά, τη Λουίζα Ποζέλι, εσπερίδες, κα.

Το 1928 το συσσίτιο μετονομάζεται από «Προσφυγικός Φοίνιξ» σε «Φοίνιξ», καθώς οι ανάγκες αυξάνονται και δεν γινόταν πλέον διαχωρισμός ανάμεσα σε ντόπιους και πρόσφυγες. Ο Φοίνικας στέκεται αρωγός σε μαθητές και τις οικογένειές τους, αλλά και σε φοιτητές.

Στην παραπάνω φωτογραφία απεικονίζονται παιδιά, προσφυγόπουλα, να σιτίζονται χάρη στη δράση του σωματείου του “Προσφυγικού Φοίνικα”. Αυτό όμως που δεν διακρίνεται άμεσα από αυτή την φωτογραφία είναι η γυναικεία πρωτοβουλια στη διαχείριση του πολύ σοβαρού προσφυγικού ζητήματος και η γυναικεία χειραφέτηση.

Την αρχική πρωτοβουλία της ίδρυσης του σωματείου την είχε η Ελένη ΚαραΪωσηφίδου, εκείνη το οραματίστηκε, το συντόνισε και διετέλεσε πρόεδρός του για όλα τα χρόνια λειτουργίας του. Μέχρι το 1932 ιδρύθηκαν 34 παραρτήματα μεταξύ των οποίων στην Καλαμαριά, στην Αρετσού και στη Ν. Κρήνη, όπου απασχολούνταν 400 γυναίκες. Ο Φοίνικας δεν ήταν ένας απλός φιλανθρωπικός σύλλογος, καθώς στόχευε συνειδητά στην ενδυνάμωση των προσφύγων ώστε να μπορέσουν να “πάρουν τη ζωή στα χέρια τους”. Το 1938 το σωματείο ιδρύει την Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή του Φοίνικα προκειμένου να δοθούν τα εφόδια στις νεαρές προσφυγοπούλες να εργαστούν ώστε να εξασφαλίσουν την οικονομική τους ανεξαρτησία και την αξιοπρεπή συμμετοχή στη ζωή. Πέρα όμως από την εξασφάλιση των βασικών αναγκών των προσφύγων, το σωματείο προχώρησε και στη διεκδίκηση των ίσων δικαιωμάτων μεταξύ ανδρών και γυναικών. Συγκεκριμένα, το 1928 το σωματείο συμμετείχε σε μεγάλη ανοιχτή συγκέντρωση του Συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, που η ίδια η Ελένη Καραϊωσηφίδου είχε ιδρύσει, για τη διεκδίκηση της νομικής κατοχύρωσης της γυναικείας ψήφου. Φυσικά, καθώς η λειτουργία της σχολής στόχευε στην κοινωνική κινητικότητα και την ενίσχυση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, διεκόπη το 1936 λόγω της δικτατορίας Μεταξά, με πρόσχημα την κρατικοποίηση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας.

Η ιστορία της Ελένης Καραϊωσηφίδου αποτυπώνεται μέσα από την αφήγηση της κόρης της, στο βιβλίο «Ελένη Καραϊωσηφίδου, πορεία μιας δημιουργικής ζωής», από τις εκδόσεις Κοροντζή και αποτελεί μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες για την ιστορία του φεμινιστικού κινήματος στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Η δράση της είναι γραμμένη στις ψυχές των ανθρώπων του Φοίνικα και στην κοινωνική ιστορία της πόλης.

ΜΟΥΣΕΙΟΣΚΕΥΗ

 

ΤΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ ΤΗΣ ΕΡΑΤΩΣ, Η ΣΜΥΡΝΑΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ(1867-1919) ΣΥΝΤΑΓΕΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ, Λίζα Μιχελή
Κουκλοθέατρο “Η γιαγιά Ερατώ αφηγείται…” , που σχεδιάστηκε για τις ανάγκες της μουσειοσκευής




Παράλληλα με την επετειακή έκθεση σχεδιάστηκε και μια μουσειοσκευή, η οποία έχει ως στόχο να «ταξιδεύει» ανά την Ελλάδα και να αξιοποιηθεί από ομάδες κοινού, κυρίως σχολικές, που δεν μπόρεσαν να έχουν πρόσβαση στην έκθεση. Μέσω της μουσειοσκευής, η περιοδική έκθεση θα διατηρηθεί “ζωντανή” και οι μαθητές θα έχουν την δυνατότητα να μάθουν μέσω της βιωματικής και ανακαλυπτικής μάθησης για την Μικρασιατική Καταστροφή και τους πρόσφυγες. Απευθύνεται σε όλες τις σχολικές ηλικιακές ομάδες και συγκεκριμένα στο Νηπιαγωγείο, στην Α’ – Γ’ Δημοτικού, στη Δ’ -Στ’ Δημοτικού, καθώς και στο Γυμνάσιο – Λύκειο.

Ο ρόλος της γυναίκας δε θα μπορούσε να λείπει από αυτή μουσειοσκευή και για αυτό το λόγο μια ολόκληρη θεματική έχει αφιερωθεί στη γυναίκα και στην συμβολή της στη

διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η θεματική της μουσειοσκευής που αναφέρεται στη γυναίκα της Μικράς Ασίας και έχει τίτλο «Τα κουλουράκια της γιαγιάς – Ερατώς» σχεδιάστηκε με σκοπό να γνωρίσει στους μαθητές του νηπιαγωγείου τη ζωή στη Μικρά Ασία πριν την καταστροφή, καθώς και την παράδοση στην “κουζίνα” που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες στους νέους τόπους εγκατάστασης. Ο κοινωνικός ρόλος των γυναικών ήταν άμεσα συνυφασμένος με την ενασχόληση τους με τα οικιακα, δηλαδή με τις δουλειές του σπιτιού. Το μαγείρεμα και η προσφορά της τροφής ήταν ένα βασικό καθήκον των γυναικών. Η γυναίκα, είναι εκείνη που πριν τον ξεριζωμό είναι υπεύθυνη για την οργάνωση του νοικοκυριού και την ανατροφή των παιδιών ως μητέρα. Οι γυναίκες, λοιπόν, είχαν καθοριστικό ρόλο, μιας και ορισμένες από αυτές κατέγραψαν τον προφορικό λόγο και το μετέτρεψαν σε γραπτό τεκμήριο. Πολλά από αυτά τα γραπτά τεκμήρια είναι τετράδια με μαγειρικές συνταγές. Αυτά τα τετράδια, λοιπόν, αποτελούν σημαντικές μαρτυρίες τόσο για τη γνώση της ιστορίας, όσο για τις διατροφικές συνήθειες των ανθρώπων.

Αφορμή για το σχεδιασμό της συγκεκριμένης θεματικής αποτέλεσε το βιβλίο “Το τετράδιο της Ερατώς” της Λίζας Μιχελή. Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος αναγράφεται η καθημερινή ζωή των Ελλήνων της Σμύρνης, έτσι ώστε οι αναγνώστες να έχουν το ιστορικό πλαίσιο με σκοπό να πλαισιώσουν το δεύτερο μέρος του βιβλίου, το οποίο αναφέρεται στις συνταγές της Σμύρνης.

Για τις ανάγκες της μουσειοσκευής σχεδιάστηκε ένα κουκλοθέατρο, το οποίο βασίστηκε στο συγκεκριμένο βιβλίο με τις συνταγές. Πρωταγωνιστικό ρόλο θα έχουν οι ιστορίες της γιαγιάς – Ερατώς από το παρελθόν, οι οποίες σχετίζονται με την κουζίνα της Μικράς Ασίας και συγκεκριμένα την κουζίνα της Σμύρνης. Όσο η γιαγιά – Ερατώ ξετυλίγει την ιστορία της για τα όμορφα χρόνια που ζούσε στον τόπο της πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή, θα αναφερθεί και στην κουζίνα του τόπου της με τα πολλά μπαχαρικά και τις συνταγές. Η γιαγιά – Ερατώ θα παροτρύνει τους μαθητες να μυρίσουν και να αγγίξουν τα μπαχαρικά και θα τους ρωτήσει αν ξέρουν σε ποια φαγητά τα χρησιμοποιούμε. Επίσης, θα αναφερθεί στην αγαπημένη συνταγή της, η οποία είναι τα κουλουράκια της και θα προτρέψει τους μαθητές να την βοηθήσουν να τα φτιάξει.

Τέλος, μέσω της μουσειοσκευής, οι μαθητές του νηπιαγωγείου θα είναι σε θέση να γνωρίσουν τις γεύσεις της Μικράς Ασίας, καθώς και τον καθοριστικό ρόλο των γυναικών στη διαφύλαξη και στη διάδοση τους στις νέες πατρίδες.

Leave a Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *