Τα γεγονότα των τελευταίων μηνών μας έχουν αφήσει εμβρόντητους και με ένα διαρκές “γιατί;” να πλανάται. Η βία στις σχέσεις είναι πια τόσο κυρίαρχο φαινόμενο που απαιτεί εγρήγορση από όλους μας ώστε να προλάβουμε όσο το δυνατό περισσότερα δυσάρεστα συμβάντα. . Νομίζω πως είναι κοινή παραδοχή πια ότι δεν είναι οι γυναίκες το πρόβλημα. Ωστόσο, δεν είναι ασφαλές να περιμένει κανείς να αλλάξει η ανατροφή και οι αξίες με τις οποίες μεγαλώνουν οι άντρες ώστε να αισθανθεί ασφαλής σε μια σχέση. Έτσι, η αναγκαιότητα για εκπαίδευση των γυναικών ώστε να αναγνωρίζουν σημάδια στις σχέσεις τους που μπορούν να εξελιχθούν σε επικίνδυνες για αυτές καταστάσεις είναι μεγαλύτερη από ποτέ

Ξεκινώντας ας προσπαθήσουμε να δούμε τι σημαίνει βία στις σχέσεις γιατί είναι συχνό φαινόμενο η βία να γίνεται με τέτοιους τρόπους ώστε δεν αναγνωρίζεται ως βία. Σύμφωνα με τον διευρυμένο ορισμό των Wekerle and Wolfe (1999) σχεσιακή βία είναι “κάθε συμπεριφορά στα πλαίσια μιας σχέσης που έχει σαν αποτέλεσμα πρόκληση φυσικής, ψυχολογικής ή κοινωνικής βλάβης του ενός συντρόφου στον άλλο”. Με τον όρο “βλάβη” δεν μιλάμε μόνο για τραύματα (σωματικά ή ψυχικά) αλλά και για μείωση της αυτοεκτίμησης, περιορισμό των ατομικών ελευθεριών, άγχος, στέρηση των δικτύων υποστήριξης κ.α. Είναι πολύ σημαντικό να γίνει κατανοητή αυτή η πιο εκτεταμένη οπτική της βίας, καθώς πολλές φορές ο κύκλος της βίας στη σχέση ξεκινά από τέτοιες φαινομενικά “άκακες” συμπεριφορές. 

Παράλληλα, έχει γίνει η υπόθεση ότι ειδικά στην αρχή της σχέσης όταν επικρατεί το ερωτικό συναίσθημα πολλές προκλητικές συμπεριφορές συγχωρούνται στο βωμό του ενθουσιασμού και την παρορμητικότητας (Murphy & Smith, 2010). Ωστόσο, φαίνεται πως οι διάφορες μορφές μη φυσικής (σωματικής) βίας προβλέπουν την εμφάνιση σωματικής βίας ή την κλιμάκωση κάθε μορφής βίας σε πιο σοβαρά περιστατικά (Baldry, 2003; Barnett, Martinez, & Bluestein, 1995; Bennett, Goodman, & Dutton, 2000; Follingstad, Rutledge, Berg, Hause, & Polek, 1990; Graham-Kevan & Archer, 2003; Hamby & Sugarman, 1999; Julian, McKenry, Gavazzi, & Law, 1999; όπως αναφέρεται στο Short et al., 2000).

Ποιά είναι όμως αυτά τα σημάδια στη συμπεριφορά και τις στάσεις του συντρόφου που πρέπει να “χτυπήσουν ένα καμπανάκι” για την υγεία της σχέσης; Στο σημείο αυτό θέλω να επισημάνω ότι δεν προτρέπουμε κανένα να διακατέχεται διαρκώς από καχυποψία στις σχέσεις του/της καθώς έτσι χάνεται κάθε όμορφο συναίσθημα που αναπτύσσεται στην αρχή μια σχέσης. Ωστόσο, οφείλουμε να έχουμε ανοιχτά τα μάτια και τα αυτιά μας (ή αν αυτό είναι πολύ δύσκολο να εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις των γύρω μας) ώστε να δούμε τα σημάδια πριν να είναι ήδη αργά. 

Μερικά από τα περισσότερο αναγνωρισμένα στη διεθνή βιβλιογραφία “συμπτώματα” μιας εν δυνάμει κακοποιητικής σχέσης είναι τα εξής:

  • Συμπεριφορές ή σχόλια που μειώνουν τη σύντροφο λόγω του φύλου τους (π.χ “μόνο για να πλένεις πιάτα είσαι, δεν είσαι για να φέρνεις τα λεφτά στο σπίτι”, ή “εντελώς άχρηστες είστε εσείς οι γυναίκες”). 

!Δε χρειάζεται αυτά τα σχόλια ή οι συμπεριφορές να απευθύνονται μόνο σε εσάς τις ίδιες. Μπορεί ο σύντροφος να μιλάει υποτιμητικά για τις γυναίκες γενικότερα σε παρέες ή στο χώρο εργασίας.

  • Υποτιμητικά σχόλια για την εμφάνιση, τις ικανότητες ή την προσωπικότητα της συντρόφου (π.χ. “πως πάχυνες έτσι”, “τι ηλίθια που είσαι”, “νομίζεις ότι είσαι ωραία με αυτά τα ρούχα” κ.α). 

!Δεν χρειάζεται να είναι τόσο άμεσα και επιθετικά τα σχόλια. Μπορεί να είναι και υπό μορφή αστεϊσμών ή πειραγμάτων που όμως πολλές φορές κρύβουν εσωτερικευμένες στάσεις και αξίες που αργά ή γρήγορα αντικατοπτρίζονται στην αντιμετώπιση της συντρόφου στη σχέση.

  • Υποτίμηση της συντρόφου μπροστά σε άλλους (π.χ. πρόκληση καυγάδων μπροστά σε παρέες, προσβολές, αποκλεισμό από συζητήσεις “μη μιλάς εσύ”) 
  • Κινήσεις ακραίου εντυπωσιασμού στην αρχή της σχέσης (π.χ. υπέρμετρα ακριβά δώρα, ριψοκίνδυνες συμπεριφορές, παρορμητικές κινήσεις όπως η αγορά ενός σπιτιού ή μια πρόταση γάμου σε ελάχιστο χρόνο γνωριμίας κ.α) 
  • Υπερπροστατευτική ή/και ελεγκτική στάση απέναντι στη σύντροφο που υπονοεί ότι θεωρείται κτήμα του συντρόφου (π.χ. “που πας, με ποιον θα βγεις, τι ωρα θα γυρίσεις”, “δε θα βάλεις αυτό το ρούχο, είναι προκλητικό” κ.α)

!Σε αυτές τις στάσεις είναι πολύ κεντρικές οι συμπεριφορές ζήλιας. Σκηνές ζηλοτυπίας, απανωτές κλήσεις όταν η σύντροφος είναι εκτός σπιτιού, αιφνιδιαστικές εμφανίσεις στα μέρη όπου η σύντροφος συχνάζει είναι συχνά παραδείγματα υπερκέρασης ορίων που δεν πρέπει να αγνοούνται.

  • Περιορισμός ατομικών ελευθεριών και σχεδίων (π.χ. αποτροπή από σπουδές ή εύρεση εργασίας, εξαναγκασμό για γάμο ή απόκτηση παιδιού κ.α) 

!Γενικότερα πράξεις που δείχνουν ότι απαιτεί αποκλειστικότητα από τη σύντροφο και δεν θέλει εκείνη να έχει καμία δική της ασχολία ή δικαίωμα.

  • Αποκλεισμός από τις παρέες, την οικογένεια και γενικά τα δίκτυα υποστήριξης της συντρόφου (π.χ. επιμονή για μετακόμιση κάπου μακριά, απαγόρευση επισκέψεων στο σπίτι ή τηλεφωνημάτων). 

Βέβαια είναι πιθανό αυτό να γίνεται και με άλλους λιγότερο εμφανείς τρόπους όπως να πείσει τη σύντροφο ότι οι φίλες τη ζηλεύουν ή βλέπουν ερωτικά τον ίδιο και πρέπει να τις απομακρύνει ή ότι η οικογένεια της δεν θέλει η ίδια να εξελιχθεί ή δεν τον συμπαθεί και θέλει να τους χωρίσει. 

  • Χειριστικές συμπεριφορές και ψυχολογικό εκβιασμό για παραμονή στη σχέση (π.χ. απειλές για αυτοκτονία ή αυτοτραυματισμούς στο άκουσμα του επικείμενου χωρισμού, πρόκληση ή προσποίηση σωματικών συμπτωμάτων, απειλές για εξευτελισμό της συντρόφου στη δουλειά της κ.α.)
  • Τέλος, η ύπαρξη βίας στην οικογένεια του συντρόφου καθώς και η χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών είναι παράγοντες κινδύνου για την εκδήλωση βίαιων συμπεριφορών του συντρόφου αλλά πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή καθώς μπορεί να οδηγήσουν σε επανατραυματισμό ενός ήδη επιβαρυμένου ανθρώπου που προσπαθεί να φτιάξει τη ζωή του 

Δεν χρειάζεται να εμφανιστούν όλες αυτές τις συμπεριφορές για να γίνουν ανησυχητικά τα πράγματα. Ακόμη και μικρά δείγματα όλων αυτών ή ένα και μοναδικό αλλά ακραίο περιστατικό είναι συχνά αρκετά. Οι έρευνες δείχνουν ότι γενικά η αντίδραση σε τέτοιες συμπεριφορές (π.χ. ξεκαθάρισμα ρόλων, ορίων, δικαιωμάτων) είναι προτιμότερη στάση από την παθητική υπομονή η οποία δεν φαίνεται να μειώνει τη συχνότητα τους (Short et al., 2000). Παράλληλα φαίνεται πως η απλή ενημέρωση για τα προειδοποιητικά σημάδια δεν αρκεί. Χρειάζονται προγράμματα πρόληψης που να εκπαιδεύουν και να ενθαρρύνουν τις γυναίκες και το περιβάλλον τους να αντιδρούν κατάλληλα στα σημάδια αυτά προκειμένου να μην μετατραπούν σε επικίνδυνες καταστάσεις (Murphy & Smith, 2010). 

Μην περιμένεις να γίνει καταιγίδα, άνοιξε ομπρέλα όσο ακόμα ψιχαλίζει!

Bιβλιογραφικές πηγές:

Murphy, K. A., & Smith, D. I. (2010). Adolescent girls’ responses to warning signs of abuse in romantic relationships: Implications for youth-targeted relationship violence prevention. Journal of Interpersonal Violence, 25(4), 626-647.

Short, L. M., McMahon, P. M., Chervin, D. D., Shelley, G. A., Lezin, N., Sloop, K. S., & Dawkins, N. (2000). Survivors’ identification of protective factors and early warning signs for intimate partner violence. Violence Against Women, 6(3), 272-285.

Wekerle, C., & Wolfe, D. (1999). Dating violence in mid-adolescence: Theory, significance, and emerging prevention initiatives. Clinical Psychology Review, 19, 435-456.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία:

Swan, S. C., & Snow, D. L. (2006). The development of a theory of women’s use of violence in intimate relationships. Violence against women, 12(11), 1026-1045.

Bekhet, A. K., Kailunas, C. A., & Atayan, A. T. (2020). Escalation: Raising the college students’ awareness regarding early signs of abusive relationships. Heart and Mind, 4(1), 1.Towler, A., Eivers, A., & Frey, R. (2020). Warning signs of partner abuse in intimate relationships: Gender differences in young adults’ perceptions of seriousness. Journal of interpersonal violence, 35(7-8), 1779-1802.

Δώρα Δεληογλάνη, Bsc Ψυχολόγος ΑΠΘ.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *